1. Aja Sofja – Kupola që dëshmoi rënien e perandorive
Aja Sofja është pasqyrë e transformimeve të historisë. Ajo u ndërtua si katedrale në vitin 537, gjatë sundimit të Justinianit I. Më pas u shndërrua në xhami pas çlirimit të Kostandinopojës në vitin 1453 nga Sulltan Mehmed Fatihu, përpara se të bëhej muze në shekullin XX dhe të rikthehej përsëri në xhami në vitin 2020.
Burimet:
Historia e Shtetit Osman – studime klasike osmane; dokumente zyrtare turke lidhur me vendimin e vitit 1934 dhe atë të vitit 2020; raportet e UNESCO-s mbi sitin e Trashëgimisë Botërore.
2. Vetëm 5 vjet ishin të mjaftueshme për të ndërtuar monumentin më madhështor arkitekturor në botën e lashtë, që rezistoi për më shumë se 1500 vjet.
Aja Sofja ka kaluar nga të qënurit e saj katedrale në xhami dhe në muze, për t’u rikthyer sërish sot, si zë i ezanit dhe simbol i çlirimit islam.
3. Themelimi në kohën e Justinianit – 537
Historia filloi kur perandori Justinian I urdhëroi ndërtimin e Aja Sofjes, që të bëhej katedralja më madhështore në botën e krishterë.
Ndërtimin e mbikëqyrën dy inxhinierët, Isidori i Melatit dhe Anthemi i Tralesit. Në të u përdorën thesare mermeri dhe kolona të sjella nga pjesë të ndryshme të Perandorisë.
Ajo u përurua në vitin 537, si një kryevepër artistike që ndryshoi historinë e arkitekturës.
4. Mrekullia e kupolës së varur
Kupola e Aja Sofjes konsiderohet një kryevepër inxhinierike. Ajo arrin një lartësi prej 55 metrash dhe ka një diametër prej 30 metrash. Për syrin duket sikur është “e varur në ajër”, falë dyzet dritareve që rrethojnë bazën e saj.
Arkitektët u mbështetën në pendentivët sferikë (qoshe trekëndore të rrumbullakëta) për ta shpërndarë peshën e kupolës drejt mbështetëseve. Kjo risi bëri që ajo të mbetej kupola më e madhe në botë për 1.000 vjet.
5. Çlirimi i Kostandinopojës – 1453
Me çlirimin e Kostandinopojës nga Sulltan Mehmed Fatihu, ndërtesa u shndërrua në “Xhaminë e Madhe të Aja Sofjes”. Në të u thirr ezani për herë të parë dhe muret u mbuluan me një shtresë gëlqereje për t’i mbrojtur.
Më pas iu shtuan mihrabi, minaret dhe elementet islame, duke u bërë xhamia kryesore e Shtetit Osman dhe burim frymëzimi për xhamitë e tij të mëdha.
6. Gjurmët e arkitekt Sinanit dhe vëllezërve Fossati
Ndërtesa nuk do t’u kishte qëndruar tërë këtyre shekujve, po të mos ishin ndërhyrjet e jashtëzakonshme inxhinierike. Arkitekti osman Sinani e përforcoi strukturën me mbështetëse të mëdha dhe minare shtesë, për ta mbrojtur atë nga tërmetet.
Më vonë, në shekullin XIX, vëllezërit Fossati mbikëqyrën një restaurim të përgjithshëm, ndërsa kaligrafi Izzet Efendi shtoi panoramat e mëdha rrethore me emrat e Kalifëve të Drejtë.
7. Periudha e muzeut: 1935 – 2020
Me urdhër të Mustafa Kemal Ataturkut, ndërtesa u shndërrua në muze, si pjesë e orientimit laik të Republikës së Turqisë.
Gjatë asaj periudhe u zbuluan shumë prej mozaikëve që ishin të fshehur nën suvatim (gëlqere). Ajo u bë një atraksion botëror, që tërhiqte miliona vizitorë çdo vit, duke e bërë atë simbol të trashëgimisë së përbashkët njerëzore, larg karakterit të drejtpërdrejtë fetar.
8. Rikthimi në xhami – 2020
Më 24 korrik 2020, me një vendim historik të autoriteteve turke, Aja Sofja u rihap për faljen e namazit, duke u shtruar me tapet fejruzi; për të rifituar statusin e saj si një nga vakëfet më të rëndësishme islame të lëna nga Sulltan Mehmed Fatihu.
9. Aja Sofja… një trashëgimi që nuk perëndon
Sot, Aja Sofja qëndron si dëshmitare e gjallë e historisë romake, bizantine dhe osmane, dhe si një shkollë e arkitekturës, prej së cilës janë frymëzuar arkitektë të mëdhenj anembanë botës.
Për të vazhduar të qëndrojë madhështore mbi “Kodrën e Sulltan Ahmedit”, duke rrëfyer historitë e mbretërve dhe çlirimtarëve.
(www.instagram.com/tareekhuna_ar)
